Skip to main content

Ramanujan and Swami Vivekananda: A Comparison of Brain and Mind


рд░ाрдоाрдиुрдЬрди рдФрд░ рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж: рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдФрд░ рдорди рдХी рддुрд▓рдиा

рд╢्рд░ीрд░ाрдоाрдиुрдЬрди рдФрд░ рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рджोрдиों рд╣ी рднाрд░рдд рдХे рдЕрдиूрдаे рдорд╣ाрди рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдеे, рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдХी рдПрдХрддा рдХी рд╢ैрд▓ी, рд╕्рдеिрд░рддा рдФрд░ рд╕ाрдЗрдмेрд░िрдпा рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рднिрди्рди рдеे। рдПрдХ рдиे рдЧрдгिрдд рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрд╕्рд╡ीрдХृрдд рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा, рддो рджूрд╕рд░े рдиे рдИрд╢्рд╡рд░ीрдп рджрд░्рд╢рди рд╕े рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рджिрдпा। рдЙрдирдХे рдорд╕्рддिрд╖्рдХ (рдорд╕्рддिрд╖्рдХ) рдФрд░ рдорди (рдорди) рдХे рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдХो рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП, рд╣рдо рдЗрд╕े рдХुрдЫ рдиिрд░्рдгрдпों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХрд░рдХे рджेрдЦрддे рд╣ैं।


1. рдорд╕्рддिрд╖्рдХ (рдорд╕्рддिрд╖्рдХ) рдХी рддुрд▓рдиा


(i) рдЖрджрд░्рд╢ рдФрд░ рд╕рдордЧ्рд░ рд╕ोрдЪ рдмрдиाрдо рдЖрджрд░्рд╢ рдФрд░ рд╕рдордЧ्рд░ рд╕ोрдЪ


рд░ाрдоाрдиुрдЬрди рдХे рдирдХ्рд╖рдд्рд░ рдФрд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рдеे। рд╡े рдмिрдиा рдХिрд╕ी рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рднी рдЬрдЯिрд▓ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рд╕्рддुрддिрдпों рдХो рд╣рд▓ рдХрд░ рд▓ेрддे рдеे। рдЙрдирдХी рд╕ोрдЪ рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдоीрд▓ рдХा рдкрдд्рдерд░ рдФрд░ рдоाрдирдХ рдкрд░ рдеी।


рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рд░ाрдоाрдиुрдЬрди рдиे 'рд╕ांрдЦ्рдпों рдХे рдЬाрджू' рдоें рд╕рдордЭрдиे рдХी рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдХ्рд╖рдорддा рджिрдЦाрдИ। рдЬрдм рдЙрдирдХे рдоिрдд्рд░ рдЬी. рдПрдЪ. рд╣ाрд░्рдбी рдиे рдЙрди्рд╣ें рдмрддाрдпा рдХि рд╡े 1729 рдиंрдмрд░ рдХी рдЯैрдХ्рд╕ी рдоें рдЖрдП рдеे, рдЬो рдПрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд▓рдЧ рд░рд╣ी рдеी, рддрдм рд░ाрдоाрдиुрдЬрди рдиे рддुрд░ंрдд рдЙрдд्рддрд░ рджिрдпा:

"рдирд╣ीं, рдпрд╣ рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд░ोрдЪрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा рд╣ै। рдпрд╣ рджो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдоाрдд्рд░ाрдУं рдХा рдпोрдЧ рд╣ै - 1³ + 12³ = 1729 рдФрд░ 9³ + 10³ = 1729।"

рдпрд╣ рдЙрдирдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рдХे рдк्рд░рддि рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा рдФрд░ рд╕िрдж्рдзांрддों рдХे рдмीрдЪ рдЕंрддрд░рдЬ्рдЮाрди рдХो рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рддा рд╣ै।


рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рдФрд░ рд╕рдордЧ्рд░ (рд╕рдордЧ्рд░) рдеा। рд╡े рдЬीрд╡рди, рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдЖрдд्рдоा рдХे рд░рд╣рд╕्рдпों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдоें рд▓рдЧे рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЙрдирдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рдХेрд╡рд▓ рддрд░्рдХ рдФрд░ рдЧрдгрдиा рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рдеा, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдЖрдд्рдо-рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░ рдХी рдиींрд╡ рдеी।


рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рдЬрдм рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рд╢िрдХाрдЧो рдХे рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░्рдо рдорд╣ाрд╕рднा рдоें рдЧрдП, рддрдм рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рднाрд╖рдг рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд "рдоेрд░े рдЕрдоेрд░िрдХिрдпों рдФрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा" рд╕े рдХी, рдЬिрд╕рдиे рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा। рдЙрдирдХे рд╢рдм्рджों рдоें рдЗрддрдиी рд╢рдХ्рддि рдеी рдХि рд╡े рд╢्рд░ोрддा рд╡рд░्рдЧ рдХो рдЖрдз्рдпाрдд्рдо рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдорд╣ाрдирддा рд╕े рдЬुрдб़े рд╣ुрдП рдеे।


2. рдорди (рдорди) рдХी рддुрд▓рдиा


(ii) рдЕंрддрд░्рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕


рд░ाрдоाрдиुрдЬрди рдХे рд▓िрдП рдЧрдгिрдд рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╡िрд╖рдп рдирд╣ीं рдеा, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╕ाрдзрдиा рдеी। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा ​​рд╣ै рдХि рд╡े рд╕рднी рд╕рдж्рдЧुрд░ु рд╕ूрдд्рд░ рджेрд╡ी рдиाрдордЧिрд░ि рдХी рдХृрдкा рд╕े рдпрд╣ां рдЖрдПं рд╣ैं। рд╡े рдмिрдиा рдХिрд╕ी рдаोрд╕ рдк्рд░рдоाрдг рдХे рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдеे, рдЬिрд╕рдоें рдмाрдж рдоें рдмрдб़े рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рдШрдЯिрдд рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдЧрдгिрдд рд╕рд╣ी рд╕िрдж्рдз рдеे।


рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд░ाрдоाрдиुрдЬрди рд╕ंрдЦ्рдпाрдПं (рдирдХрд▓ी рдеीрдЯा рдЯेрдХ) рдмिрдиा рдХिрд╕ी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдк्рд░рдоाрдг рдХे рд╕ाрдордиे рдЖрдИं, рд▓ेрдХिрди рдХрдИ рд╡рд░्рд╖ों рдХे рдмाрдж рдЧрдгिрддрдЬ्рдЮों рдиे рдпрд╣ рд╕ाрдмिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдХि рдЙрдирдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд╕рд╣ी рдеा।


рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд, рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдХा рдорди рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдФрд░ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рдеा। рд╡े рдЕрдкрдиा рдз्рдпाрди, рдпोрдЧ рдФрд░ рд╡ेрджाрди्рдд рдХो рдХрд░ рдЕрдкрдиे рдорди рдкрд░ рдкूрд░्рдг рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд░рдЦрддे рдеे। рдЙрдирдХी рдоाрдирд╕िрдХ рд╢рдХ्рддि рдЗрддрдиी рддीрд╡्рд░ рдеी рдХि рд╡े рдХिрд╕ी рднी рд╡िрд╖рдп рдХो рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рд╕рдордЭ рд╕рдХрддे рдеे рдФрд░ рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рдеे।


рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рдПрдХ рдмाрд░ рдЬрдм рдмुрдж्рдз рдиे рдЕрдкрдиे рдЧुрд░ुрднाрдИ рд╕े рдХрд╣ा рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкूрд░ा 'рдмृрд╣рджाрд░рдг्рдпрдХ рдЙрдкрдиिрд╖рдж' рдХुрдЫ рд╣ी рджिрдиों рдоें рдкрдв़ा, рддो рдХिрд╕ी рдиे рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдирд╣ीं рдХिрдпा। рдкрд░рди्рддु рдХुрдЫ рджिрди рдмाрдж рдЬрдм рдЙрдирд╕े рдкूрдЫा рдЧрдпा рддो рд╡े рд╕ाрд░े рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдордЭ рдЧрдпे। рдпрд╣ рдЙрдирдХी рдЕрдж्рднुрдд рд╕्рдорд░рдг рд╢рдХ्рддि рдФрд░ рдоाрдирд╕िрдХ рдХ्рд╖рдорддा рдХा рдирдоूрдиा рд╣ै।


3. рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдФрд░ рдорди рдХी рд░ोрд╢рдиी рдоें рдЕंрддрд░


(iii) рдЖрдз्рдпाрдд्рдорд╡ाрджी рдмрдиाрдо рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░ рдФрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдорд╡ाрджी рдиेрддृрдд्рд╡


рд░ाрдоाрдиुрдЬрди рдиे рдЕрдкрдиी рдкूрд░ी рдЬीрд╡рди рдпाрдд्рд░ा рдЦोрдЬों рдоें рд╕рдорд░्рдкिрдд рдХрд░ рджी। рдЙрдирдХी рдкूрд░ी рднрд╡्рдпрддा рдФрд░ рдЧрдгрдиाрдУं рдоें рд╣ी рднाрдЧीрджाрд░ी рд░рд╣ी। рдЙрдирдХे рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдиे рдРрд╕ा рдХाрдо рдХिрдпा рдЬो рдЖрдЬ рднी рдЧैрдЬेрдЯ्рд╕ рдФрд░ рдЧрдгिрддрдЬ्рдЮों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░рдгाрджाрдпрдХ рд╣ै।


рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд, рдкुрд░ाрддрдд्рд╡ рдХा рдХेंрдж्рд░ рдмिंрджु рдкुрд░ाрддрдд्рд╡ рдеा। рдЙрдирдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рднाрд░рдд рдХे рдкुрдирд░्рдЬाрдЧрд░рдг рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░ рдоें рдпोрдЧрджाрди рджेрдиा рдеा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдпोрдЧ, рдз्рдпाрди рдФрд░ рд╡ेрджांрдд рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓ोрдЧों рдХो рдоाрдирд╕िрдХ рдФрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдордЬрдмूрдд рдмрдирдиे рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рджी।


4. рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдФрд░ рдорди рдХी рджिрд╢ा


рд░ाрдоाрдиुрдЬрди рдХा рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдФрд░ рдорди рджोрдиों рд╣ी рдоंрдЬ़िрд▓ рдФрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдЦोрдЬों рдоें рдЦोрдП рд░рд╣рддे рдеे। рд╡े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡рди рд╕े рджूрд░ рдеे рдФрд░ рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдЕрдкрдиी рдоंрдЬिрд▓ рдоें рдбूрдмे рд╣ुрдП рдеे।


рдИрд╕ाрдИ рдзрд░्рдо рдХा рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдФрд░ рдорди рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдоाрдирд╡рддा рдХी рд╕ेрд╡ा рдоें рд▓рдЧा рдеा। рд╡े рдз्рдпाрди рдФрд░ рдЖрдд्рдордЬ्рдЮाрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕрдкрдиे рдорди рдХो рдкूрд░्рдг рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдоें рд░рдЦрддे рдеे рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рджुрдиिрдпा рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддे рдеे।


5. рдк्рд░ेрд░рдгा рдФрд░ рд╡ंрджे рдоाрддрд░рдо рдоें

рд░ाрдоाрдиुрдЬрди рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рджेрд╡ी рдиाрдордЧिрд░ि рдФрд░ рдЧुрдлाрдУं рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдеीं, рдЬрдмрдХि рд░ाрдоाрдиुрдЬрди рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдз्рдпाрди, рдпोрдЧ, рд╡ेрджांрдд рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЧुрд░ु рд╢्рд░ी рд░ाрдордХृрд╖्рдг рдкрд░рдорд╣ंрд╕ рд╕े рдЖрддी рдеीं।

рд░ाрдоाрдиुрдЬрди рдХा рдЖрдзाрд░рднूрдд рдЧрдгिрдд рдеा, рдЬрдмрдХि рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХрддा, рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕ेрд╡ा рдеी।


рд╢्рд░ीрд░ाрдоाрдиुрдЬрди рдФрд░ рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рджोрдиों рдЕрдкрдиी-рдЕрдкрдиी рд╡िрдзाрдУं рдоें рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рдеे।

рд░ाрдоाрдиुрдЬрди рдХा рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдЬ्рдпोрддिрд╖ рдФрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдо рдеा, рдЬрдмрдХि рд░ाрдоाрдиुрдЬрди рдХा рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдЬ्рдпोрддिрд╖ рдФрд░ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдеा।

рд░ाрдоाрдиुрдЬрди рдХा рдорди рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рддрд░рд╣ рдХी рд╕्рдеिрд░рддा рдЦोрдЬ рдХी рдУрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рдеा, рдЬрдмрдХि рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдХा рдорди рдЖрдд्рдордЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░ рдХी рдУрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рдеा।

рд░ाрдоाрдиुрдЬрди рдиे рдм्рд░рд╣्рдоांрдб рдХे рд░рд╣рд╕्рдпों рдХो ‍рдоाрдирдЪिрдд्рд░рдг рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬाрдирдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा, рдЬрдмрдХि ‍рдЖंрдЪрд▓ рдиे рдЖрдд्рдоा, рдоाрдирд╡рддा рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХे рдЧूрдв़ рд░рд╣рд╕्рдпों рдХो рдЬाрдирдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ ‍рдХिрдпा।

рд░ाрдоाрдиुрдЬрди рдХी рджुрдиिрдпा рдФрд░ рдЧрдгрдиा рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдеी, рдЬрдмрдХि рдоूрд░्рддिрдкूрдЬрдХ рджुрдиिрдпा рдоाрдирд╡, рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░ рдХे рд▓िрдП рд╕рдорд░्рдкिрдд рдеी।


рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░, рд░ाрдоाрдиुрдЬрди рдФрд░ рд▓рдХ्рд╖्рдордг рджोрдиों рд╣ी рдорд╣ाрди рд╡िрднूрддिрдпाँ рдеीं, рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдФрд░ рдорди рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рджिрд╢ाрдУं рдоें рдХाрдо рдХрд░рддे рдеे, рд▓ेрдХिрди рджोрдиों рдиे рд╣ी рднाрд░рдд рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рдЕрдирдоोрд▓ рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा।



Comments